Coram Deo: leven voor Gods aangezicht (1)

Michael King (1899–1984) was een baptistenpredikant in Atlanta. Als Afro-Amerikaan ondervond hij dagelijks het onrecht van rassenscheiding. Tijdens een reis door Duitsland raakte hij zo geïnspireerd door de manier waarop de reformator Maarten Luther (1483–1546) zich tegen onrecht verzette, dat hij na zijn terugkeer in Atlanta zijn naam veranderde. Michael King heette nu Martin Luther King. En zijn zoon, die naar zijn vader Michael was vernoemd, zou nu Martin Luther King Jr. (1929–1968) heten. Deze Martin Luther King Jr. zou, net als Martin Luther, zijn stem laten horen, in opstand komen en het leven van miljoenen mensen positief veranderen.

Inspirerende personen

Dit is slechts één voorbeeld van hoe inspirerend mensen uit het verleden kunnen zijn voor mensen die in latere eeuwen leven. Inspirerende mensen die met hun daden en ideeën verandering en vernieuwing teweegbrachten. Ideeën die helpen om deze wereld een betere plek te maken. Ideeën die relevant blijven. Maarten Luther was zo'n inspirerend persoon. Zijn opvattingen over God, de mens en de schepping bevatten een blijvende en aantrekkelijke dynamiek en werden verder ontwikkeld door mede-hervormers. Er ontstond een nieuw en omvattend wereldbeeld en de kernwaarden van dit wereldbeeld bleken een positieve invloed te hebben op de samenleving als geheel. Luther zelf wist deze opvattingen, waarden en ideeën samen te vatten in twee Latijnse woorden: coram Deo, letterlijk vertaald als: voor God. We leven ons leven in het aangezicht en in de aanwezigheid van God en dat besef geeft betekenis aan het leven en geeft ons verantwoordelijkheid.

Ommekeer

Het verhaal is vrij eenvoudig te vertellen. Eén man in een afgelegen stad zocht naar God en veranderde de wereld.

Die man was Maarten Luther (1483–1546). Hij woonde in een klooster en gaf les aan een jonge universiteit. Daar zocht hij naar God, creëerde hij een onbedoelde ommekeer in de religie, zette hij de kerk op zijn kop en veranderde hij per ongeluk de wereld. De vonk voor deze vernieuwingsbeweging, de Reformatie, ontstond niet in Parijs, noch in Cambridge, Keulen, Rome of een ander intellectueel of politiek centrum, maar in het kleine stadje Wittenberg, aan de rand van de beschaving, zoals Luther zelf zei.

Door de ontdekking van het individu te combineren met de verantwoordelijkheid voor de gemeenschap, opende hij mogelijkheden voor de persoonlijke ontwikkeling van gaven en talenten en moedigde hij individuen en groepen aan om sociale verantwoordelijkheid te nemen. Hij initieerde een fundamentele reorganisatie van het onderwijs, gaf langdurige impulsen aan de natuurwetenschappen en legde de basis voor democratische structuren in politiek en samenleving. De dag waarop Luther zijn nieuwe visie publiceerde, 31 oktober 1517, kan dus worden beschouwd als de geboortedag van een nieuwe wereld, een wereld waarin het leven er in alle opzichten anders uitzag.

Onvoorwaardelijke genade

Samenlevingen die waren gebaseerd op angst voor Gods gerechtigheid, veranderden radicaal door de opvallende boodschap van Gods onvoorwaardelijke genade. Religie werd een geschenk dat mensen motiveerde tot dankbaarheid. De focus op de dood veranderde in een verlangen om betekenis te geven aan het leven. En de suprematie van de kerk maakte plaats voor een herevaluatie van politiek, wetenschap, huwelijk en gezin, waardoor een verandering in Europa ontstond die al snel wereldwijde gevolgen zou hebben.

Luther spoorde anderen aan om verantwoordelijkheid te nemen voor de mensheid en de schepping en noemde dit leven coram Deo, wat letterlijk betekent: voor God, dat wil zeggen in verantwoordelijkheid tegenover God en alles wat Hij geschapen heeft. Het idee dat de priester de bemiddelaar is tussen God en de mens werd vervangen door de overtuiging dat elke gelovige een priester is en rechtstreeks voor God staat. Genade betekent vrijheid van schuld, zodat de gelovige niet langer iemand anders nodig heeft om voor God te verschijnen.

Dit idee zorgde voor een enorm zelfbewustzijn en een algemeen besef van ieders roeping om te dienen. En zo bracht de Reformatie een nieuwe en andere generatie mannen en vrouwen voort die werkzaam waren als wetgevers, leraren, bedrijfsleiders, arbeiders, artsen, politici en wetenschappers, een generatie die hun werk zag als een goddelijke roeping en die vond dat het leven ten volle kan worden genoten als we niet alleen voor onszelf leven.

Geen eenmansshow

De Reformatie werd door één persoon in gang gezet, maar was geen eenmansshow. Luthers ideeën werden overgenomen door denkers in andere Europese landen en verspreidden zich van daaruit naar andere continenten via handel en missie, ontdekkingen en kolonialisme. De Zwitserse hervormer Huldrych Zwingli (1484-1531) ontwikkelde een programma voor sociale rechtvaardigheid en politieke verantwoordelijkheid. Luthers collega in Wittenberg, Philip Melanchthon (1497–1560), presenteerde een nieuwe benadering van onderwijs en wetenschap. De Franse vluchteling Johannes Calvijn (1509–1564) nam Luthers theologie als basis voor een levensstijl die gekenmerkt werd door toewijding en dienstbaarheid.

Er ontstonden radicaal nieuwe visies op de mensheid, de schepping, arbeid, geld, rationaliteit, kunst, tijd, recht, leven en dood. Traditionele waarden die vooral verband hielden met het kloosterleven kregen een nieuwe impuls. Het geloof dat individuele mensen de vrijheid en het vermogen hebben om grote prestaties te leveren, werd zowel gestimuleerd als gestuurd door de overtuiging dat winst en vooruitgang ons zijn toevertrouwd en verantwoord beheer vereisen.

Impuls

Dit alles resulteerde in een wijdverbreide beweging van ethische vernieuwing en stimulansen voor politieke vrijheid, en een impuls voor economie, wetenschap en onderwijs die jongere generaties aantrok. In een tijd die gekenmerkt werd door een verlangen naar een ethische heroriëntatie en naar een persoonlijk kader om de vele uitdagingen van een nieuw tijdperk het hoofd te bieden, kwamen de waarden van de Reformatie als regen op een dorre grond.

Deze waarden, zoals vrijheid en verantwoordelijkheid zijn sindsdien vruchtbaar gebleken en hebben door de eeuwen heen individuen geïnspireerd om verandering teweeg te brengen. Niet alleen mensen als Martin Luther King Jr., de Pilgrim Fathers, Johann Sebastian Bach, Elisabeth I van Engeland, Rembrandt, Sophie Scholl en Dietrich Bonhoeffer, maar ook talloze politici, wetenschappers, kunstenaars, bedrijfsleiders, mannen en vrouwen uit alle continenten en met alle geloofsovertuigingen werden door deze waarden geïnspireerd. Ze kunnen vandaag de dag een positieve invloed op ieder van ons hebben, als we maar openstaan om te luisteren en bereid zijn om te leren.

Coram Deo

Fundamenteel is de opvatting dat ieder mens 24 uur per dag, 7 dagen per week in het aangezicht van God leeft. Thuis, op het werk, tijdens het sporten, waar we ook zijn en wat we ook doen. Er is geen scheiding tussen zondag en maandag, tussen leven als gelovige en leven als tandarts, student of moeder. Dit leven voor het aangezicht van God is niet iets beangstigend, alsof God een grote camera heeft die al onze daden en misdaden vastlegt, maar het is eerder leven in toewijding voor de God die genadig is. Toch impliceert het wel het begrip schuld, aangezien de aanwezigheid van God het besef impliceert van onze schuld jegens Hem en jegens onze naasten. Leven coram Deo is dus in wezen het besef van vergeving en de vernieuwing van het leven. Het is weten dat God ons vrijmaakt voor een leven van dienstbaarheid.

Zowel Luther als Calvijn werkten dit idee uit in hun zelfontworpen logo's. Luther koos voor een roos, Calvijn voor een hand. Centraal in beide logo's staat het hart. In het logo van Luther komt het hart tot leven door de dood van Christus aan het kruis. Uit dat hart komen de vruchten van het geloof voort. In het logo van Calvijn wordt het hart aan God aangeboden, wat symboliseert dat we door ons hart als middelpunt te geven, alles geven wat we hebben en zijn.

Verleden en heden verbinden

Er ligt een lange periode tussen de zestiende eeuw en vandaag. Onze tijd verschilt zeker van vroegere tijden, hoewel er ook veel parallellen zijn tussen de problemen van vandaag en die van vroeger. Armoede, onrechtvaardigheid, ethische desoriëntatie, oorlogen en vluchtelingen waren in de vroegmoderne wereld net zo aanwezig als vandaag. Tegenwoordig zijn er echter nog nieuwere en uitdagendere kwesties die vorige generaties niet kenden. Het lijden van de natuur, de mondiale omvang van problemen, de bedreigingen van een digitale en technische samenleving en de emotionele stress, vooral bij jongeren, zijn nieuwe fenomenen die bovenop de reeds genoemde komen. Toch zijn de waarden van de Reformatie zeker van belang voor vandaag. Enkele van die waarden wil ik in een volgend artikel beschrijven.

Prof.dr. H.J. Selderhuis is hoogleraar kerkgeschiedenis en kerkrecht aan de Theologische Universiteit Apeldoorn.

Dit artikel is met zijn toestemming overgenomen vanuit de Waarheidsvriend.