Coram Deo: leven voor Gods aangezicht (2)

Vrijheid

Een centrale waarde van de Reformatie is vrijheid. De boodschap van genade bevrijdde ons van het idee dat we goede werken moeten verrichten om door God aanvaard te worden. Als het om geloof gaat, hebben we geen verplichtingen, want genade betekent dat we niet goed hoeven te presteren om verlossing te verkrijgen. We zijn vrij van schuld, vrij van religieuze druk, vrij van angst voor God en de dood.

Toch betekent deze vrijheid dat we graag bereid zijn om te dienen. Genade maakt ons vrij om onze energie te gebruiken voor het welzijn van anderen. Vrij zijn betekent niet dat mensen vrij zijn om te doen wat ze willen, maar dat ze vrij zijn om God en anderen te dienen. Christelijke vrijheid betekent bevrijd zijn van de druk om te presteren om geaccepteerd te worden, en van de verslaving aan egocentrisme.

Beroemd en uitdagend is Luthers formulering van vrijheid:

Een christen is vrij, heer over alle dingen en aan niemand onderworpen;

Een christen is een gewillige dienaar van alle dingen en onderworpen aan iedereen.

Uit dit idee van vrijheid ontspringt in mannen en vrouwen een vruchtbare en rusteloze creativiteit en een verlangen naar vooruitgang. Heer zijn over alle dingen maakt het leven tot een spannende onderneming. We kunnen keuzes maken en plannen maken, en we kunnen vrij gebruik maken van de gaven die we hebben.

Tegelijkertijd dienaar zijn, brengt ons ertoe deze mogelijkheden te gebruiken om ook het leven van anderen spannender te maken. Daarom is vrijheid niet alleen een persoonlijke aangelegenheid, maar houdt zij ook rechtstreeks verband met politieke en economische vrijheid. De Reformatie stimuleerde het recht op vrijheid van meningsuiting, het verlangen naar politieke rechten voor gewone mensen, waaronder een beperkte overheid, en legde de basis voor de vrijheid van handel en commercie. En de bovengenoemde vreemde formulering van vrijheid zorgt ervoor dat deze politieke en economische vrijheid voortdurend tracht te dienen.

Het verband met de problemen waarmee de wereld vandaag de dag wordt geconfronteerd, is duidelijk. Enerzijds is er in veel delen van de wereld een gebrek aan persoonlijke, religieuze en politieke vrijheid en zelfs een groeiend gevaar dat deze vrijheid in de westerse wereld wordt bedreigd. Aan de andere kant kan vrijheid omslaan in een nieuwe vorm van slavernij: door agressieve reclame die mensen verleidt tot een levensstijl boven hun stand, door politieke overregulering die initiatief verstikt, door de reductie van werk tot betaald werk waardoor inzet in gezin, kerk en samenleving wordt gedevalueerd, en door de druk – vooral op jongeren – om hun leven te richten op geld, succes en uiterlijk.

Gerechtigheid

Nauw verbonden met vrijheid is de waarde van gerechtigheid. De Reformatie herontdekte en bracht opnieuw onder de aandacht dat God ons in de juiste positie bij Hem heeft geplaatst door ons genadig te bevrijden van de last van schuld. Hij heeft ons vrijgemaakt en ons rechtvaardig gemaakt. Dit begrip impliceert dat gerechtigheid niet van nature gegeven is en ook dat het kwaad van ongerechtigheid deel uitmaakt van deze werkelijkheid. Deze wereld is de arena waar de strijd tussen God en de duivel plaatsvindt, waar waarheid strijdt tegen leugen, waar liefde strijdt tegen haat, waar delen gierigheid tegengaat, waar leven de dood verslaat. En het dagelijkse nieuws bewijst dat dit inzicht juist was.

Maar dat kwaad is ook in onszelf te vinden. En dat weten we. De conclusie is dat wij ook schuldig zijn aan het kwaad en het leed in deze wereld. Ons probleem is dat we, zoals Luther zegt, op onszelf gericht zijn in plaats van op God en anderen. Bevrijd van deze schuld en gericht op God en onze naasten, zijn we geroepen om te streven naar gerechtigheid in deze wereld, te beginnen in onze eigen kleine kring. Gods gerechtigheid impliceert sociale gerechtigheid en een rechtvaardige samenleving.

Verantwoordelijkheid

Een herontdekte waarde in de Reformatieperiode was het besef dat ieder mens verantwoordelijkheid heeft. Deze waarde heeft betrekking op alle aspecten van het dagelijks leven, inclusief het werk. De Reformatie brak met het idee dat werk in de kerk op een hoger niveau staat dan werk op het land, op school of in het gezin. Vóór de Reformatie was men van mening dat men voor geestelijk werk een roeping van God moest hebben, terwijl al het andere werk gewoon gedaan moest worden.

De overtuiging dat er geen scheiding bestond tussen de spirituele en de zogenaamde natuurlijke wereld, was het begin van een nieuwe kijk op werk. Beroep is niet iets dat naast geloof staat, maar er volledig deel van uitmaakt. We doen het werk waartoe we geroepen zijn en waarvoor we de nodige gaven hebben ontvangen. En onze roeping is om ons werk goed te doen, omdat het belangrijk is voor anderen. Dit begrip van roeping leidt tot een actief leven, waarin mensen het als een verantwoordelijkheid zien om gebruik te maken van mogelijkheden voor groei en vooruitgang.

Verantwoordelijkheid heeft ook betrekking op de natuur. De reformatoren introduceerden het idee dat de hele natuur over God spreekt en aan Hem toebehoort. Dit geeft ons de verantwoordelijkheid om er goed voor te zorgen. Het betekent ook dat werken met de natuur, of dat nu als bioloog of als visser is, net zo belangrijk is als het werk van een predikant, want de een werkt met Gods schepping en de ander met Gods boodschap, maar ze hebben allebei te maken met God. Daarom had Johannes Calvijn zo'n hoge achting voor boeren, aangezien in hun werk Gods werk zichtbaarder is dan in dat van anderen.

Dezelfde verantwoordelijkheid geldt als het om geld gaat. De reformatoren hebben het beeld van het werken met geld opgewaardeerd van iets minderwaardigs of zelfs zondigs naar een door God gegeven middel om in het levensonderhoud te voorzien en elkaar te helpen. Hun nieuwe visie gaf een enorme impuls aan de economische groei. Meer geld verdienen en economische groei creëren is geen doel, maar een middel, en hier komt de waarde van verantwoordelijkheid om de hoek kijken. Calvijn had niets tegen privébezit, als we maar bereid zijn om met anderen te delen. Wij zijn geen bezitters, maar verdelers. We ontvangen om te genieten en te delen. En onze focus ligt niet op succes, maar op het streven naar betekenis.

Kennis

De Reformatie begon niet in de kerk, maar op school. Luthers wereld veranderende actie begon met een academische gebeurtenis toen hij zijn 95 wetenschappelijke stellingen publiceerde. De vernieuwing die Europa transformeerde, werd niet tot stand gebracht met wapens, maar met woorden. Zelfs woorden in het Latijn.

Transformeren kan het meest effectief worden gedaan door middel van onderwijs. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de reformatoren politici opriepen maatregelen te nemen voor beter onderwijs en ouders aanmoedigden hun kinderen naar school te sturen. Het is niet verwonderlijk dat Philip Melanchthon ijverig werkte aan de hervorming van universiteiten en talrijke nieuwe leerboeken schreef. Onwetendheid werd gezien als een van de belangrijkste oorzaken van armoede, de verspreiding van ziekten, oorlogen en religieuze angst, en onderwijs werd gezien als het meest effectieve wapen tegen dit alles. Het is ook niet verwonderlijk dat het concilie van Trente, als katholieke reactie op de Reformatie, ook een onderwijshervorming initieerde. De herwaardering van andere wetenschappen dan alleen de theologie leidde tot een impuls voor de studie van de natuurwetenschappen en tot nieuwe ontdekkingen die het leven van miljoenen mensen ten goede veranderden.

Verandering

De nieuwe opvattingen van de hervormers bleken de brandstof te zijn die een motor van veranderingen in gang zette, waardoor de Reformatie een beweging van vernieuwing en verandering werd die grotendeels door jongere generaties werd omarmd. De Reformatie was geen revolutie, hoewel de veranderingen die eruit voortvloeiden vaak revolutionair waren, maar een hervorming waarbij het traditioneel goede behouden bleef, het verkeerde werd verwijderd en nieuwe, veelbelovende opvattingen werden geïntroduceerd. De verandering in het denken bracht veranderingen teweeg met wereldwijde gevolgen.

Dat was toen nodig en dat is nu ook nodig. Denk alleen maar het nieuws over klimaatverandering, groeiende criminaliteit en langdurige oorlogen en zorgelijke jongeren. Dit soort nieuws veroorzaakt lethargie, melancholie en pessimisme, terwijl de geschiedenisboeken vol staan met voorbeelden dat veranderingen positief kunnen zijn en dat negatieve ontwikkelingen kunnen worden gestopt en in een tegenovergestelde richting kunnen worden omgebogen.

Dat begint meestal niet met een groep, maar met één enkel persoon. Jij en ik kunnen die persoon zijn, maar dan moeten we wel actie ondernemen en het stuur overnemen. Sinds Luther hebben inspirerende vrouwen en mannen zich verzet, hun stem laten horen en het recht en de plicht om misstanden te bekritiseren in praktijk gebracht. Mensen kunnen veranderen en verandering teweegbrengen, en zelfs één persoon kan dat doen. Miljoenen beroemde en anonieme mensen door de geschiedenis heen en over de hele wereld hebben bewezen dat dit waar is.

Prof.dr. H.J. Selderhuis is hoogleraar kerkgeschiedenis en kerkrecht aan de Theologische Universiteit Apeldoorn.

Dit artikel is met zijn toestemming overgenomen vanuit De Waarheidsvriend, nummer 13 van 2026.