Katholieke Kerk in Europa zoekt naar vormen van kerkhervorming. ‘Een nieuwe cultuur van samen-zijn’

‘Synodaliteit moet niet slechts een programma blijven, maar een cultuur worden in de zeer verschillende contexten van het Europese continent’, zegt de Roemeens-Oostenrijkse theoloog Klara A. Csiszar, vicerector van de Katholieke Universiteit Linz en mede-organisator van het driedaagse symposium ‘Synodaliteit vormgeven in Europa’.

Dat vindt vanaf maandag plaats in het kader van het synodale proces dat paus Franciscus in 2021 begon en dat in oktober 2028 moet worden afgerond. In Linz wordt niet alleen gesproken over de betekenis van synodaliteit, waarin alle gelovigen medeverantwoordelijk worden voor het zijn en handelen van de kerk, maar vooral over de vraag hoe die andere manier van kerk-zijn in de zeer verschillende Europese omstandigheden concreet kan worden.

Csiszar was in 2023 en 2024 theologisch expert bij de bisschoppensynode in Rome. Samen met de Raad van Europese Bisschoppenconferenties (CCEE) wil zij in Linz ‘een ruimte openen waarin de heel verschillende contexten die binnen Europa bestaan met elkaar in gesprek worden gebracht’.

‘De gehele kerk met haar 1,4 miljard mensen leert een nieuwe cultuur van samen-zijn’, zei de bisschop van Linz, Manfred Scheuer, tegenover de in zijn stad verzamelde pers.

Van heel groot tot heel klein

Het gaat daarbij om de vraag hoe de kerk het samen-zijn van mensen met verschillende achtergronden en opvattingen mogelijk kan maken. Ook de grotere deelname en verantwoordelijkheid van vrouwen behoort daartoe, evenals de vraag hoe hervorming verbonden blijft met ‘de ontmoeting met Christus van waaruit wij hervormen’.

De Hongaarse kardinaal Ladislav Nemet, aartsbisschop van de Servische hoofdstad Belgrado, benadrukte vooral hoe verschillend de Europese kerken zijn.

Er zijn Europese bisdommen met miljoenen gelovigen, maar ook bisdommen waarvan alle leden in één zaal zouden passen. De liturgie wordt op verschillende plekken op zeer uiteenlopende manieren gevierd. In sommige landen speelt de kerk een belangrijke rol in het openbare leven, terwijl zij elders voor iedere toestemming voor kerkelijke activiteiten moet vechten.

‘Maar veelvoud is geen probleem dat men moet oplossen, het is de normale vorm van de kerk’, zei hij ook.

‘Kleiner maar levendiger’

Daarom moet volgens Nemet worden voorkomen dat de grote en sterke kerken hun eigen tempo aan de kleinere opleggen. Hij hoopt juist dat in Linz de stemmen worden gehoord van degenen die in kerkelijke discussies gemakkelijk buiten beeld raken: ‘de kleine kerken, vrouwen, jonge mensen en hen die een andere mening hebben’.

Ook de Luxemburgse kardinaal Jean-Claude Hollerich, jarenlang missionaris in Japan, benadrukt dat de ervaring van synodaliteit er vooral toe moet leiden dat ‘het evangelie in een veranderende wereld opnieuw ter sprake wordt gebracht’.

Hollerich verwacht dat Europa de komende jaren een ‘kleinere, maar levendigere kerk’ zal zien ontstaan.

Pizza en zitten op de grond

Volgens Hollerich kan Europa bovendien leren van de manier waarop christelijke gemeenschappen op andere continenten functioneren. In Europa wordt de eucharistie volgens hem gemakkelijk te eenzijdig beschouwd als een persoonlijke ontmoeting met Christus. Dat is zij ook, vindt hij, maar tegelijk is zij een gemeenschappelijke ontmoeting: gelovigen worden ook samen ‘Lichaam van Christus’.

‘Ik geloof dat we van kerken in Latijns-Amerika, Afrika en Azië kunnen leren wat gemeenschap is’, zegt hij. Onderstrepend dat synodaliteit in verschillende contexten verschillende vormen moet aannemen.

In Luxemburg geeft Hollerich zelf een heel concrete vorm van synodaliteit. Het bisdom heeft een jongerenraad en volgens de kardinaal neemt hij geen belangrijke beslissing zonder de jongeren eerst te raadplegen. Dat gebeurt niet in formele vergaderingen. ‘We zitten op de grond, eten samen pizza, nemen de tijd en praten en bidden samen. Zo komen we tot nieuwe ideeën.’

Tegenstellingen uithouden

In Europa is de uitdaging volgens Hollerich niet alleen hoe om te gaan met verschillen tussen landen, maar ook om uiteenlopende opvattingen die binnen dezelfde kerk bestaan. ‘Een kerk die leert om tegenstellingen uit te houden zonder uit elkaar te vallen en om respectvol in grote verscheidenheid onderweg te zijn, heeft onze samenlevingen iets aan te bieden als plaats waar mensen nog naar elkaar luisteren, waar spanningen worden uitgehouden en waar we elkaar niet willen vernietigen.’

Namens de Nederlandse Bisschoppenconferentie is een delegatie van de Landelijke Werkgroep Synodaliteit in Linz aanwezig, bestaande uit hulpbisschop van Utrecht Ted Hoogenboom, Monique de Witte van het Netwerk Katholieke Vrouwen, dominicaan Richard Steenvoorde en Anneke van der Kamp, de secretaris-generaal van de Nederlandse Bisschoppenconferentie. De Nederlandse hoogleraar Myriam Wijlens, die in het Duitse Erfurt doceert, is een van de sprekers op het symposium.