Omstreden ‘oude mis’ mag weer in de Sint Pieter. Draait Leo XIV nu de regels van Franciscus terug?

Oude of nieuwe mis? Van buitenaf gezien lijkt het niet meer dan een onbetwistbare ruzie over smaak.

Maar wie de Katholieke Kerk van binnenuit kent, weet dat achter deze vraag een hoog opgelopen, kerkpolitiek spel schuilgaat. Het is een wedstrijd tussen de aanhangers van Summorum Pontificum en de fans van Traditionis Custodes. Een theologische derby.

Wat is er namelijk aan de hand? In 1970 hervormde paus Paulus VI de rooms-katholieke liturgie, op verzoek van het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965), een vergadering van alle bisschoppen van over de hele wereld.

Het was een fikse ingreep: de liturgie werd niet alleen versoberd, maar mocht ineens ook in de plaatselijke taal - in plaats van het tot dan toe verplichte Latijn. De priester mocht met zijn gezicht naar het volk voorgaan in de mis, in plaats van omgekeerd. Het aantal gebruikte bijbelpassages werd stevig uitgebreid en er kwam een grotere verscheidenheid aan eucharistische gebeden. Ook werd het kerkvolk actiever bij de liturgie betrokken door het meebidden van bepaalde gebeden.

Paus Paulus VI kwam tegemoet aan oude priesters die het moeilijk vonden om ineens anders de liturgie te vieren: zij mochten het op de ‘oude wijze’ blijven doen. De zaak zou zo vanzelf uitgefaseerd raken, was het idee.

Seks, Maria en de liturgie

Maar in de jaren na het concilie kwam er in conservatieve uithoeken van de Katholieke Kerk kritiek op deze kerkhervormingen.

De Franse aartsbisschop Marcel Lefèbvre verzette zich vooral tegen de veranderingen over de godsdienstvrijheid (te veel), de rol van de paus (te weinig), oecumenische en interreligieuze dialoog (beide te veel).

De hervorming van de liturgie was voor Lefèbvre niet eens het belangrijkste om zich tegen te verzetten. Maar zij werd in de daaropvolgende jaren het breekijzer dat door de Priesterbroederschap Pius X (opgericht door Lefèbvre) werd gebruikt om de rest van de besluiten van het concilie te bestrijden.

Wie in de Katholieke Kerk ruzie wil maken, kan namelijk het best over seksuele moraal, de Maagd Maria of de liturgie steggelen.

Deze ‘traditionalisten’ scheidden zich in 1988 door ongeoorloofde bisschopswijdingen van de Katholieke Kerk af. Paus Benedictus XVI probeerde dit schisma te kunnen helen.

Twee tegenovergestelde visies op de eenheid van de kerk

Om de traditionalisten tegemoet te komen, deed Benedictus XVI echter iets heel ontraditioneels: hij bepaalde in 2007 dat de liturgische ritus twee vormen kende. De liturgie uit 1970 bleef de ‘gewone vorm’ en daarmee de norm, maar de ‘oude mis’ kreeg het etiket ‘buitengewone vorm’.

Vanaf dat moment mocht elke priester de mis in een van beide ‘vormen’ vieren. Summorum Pontificum is de Latijnse naam van de tekst van die uitgestoken hand naar de meest conservatieve flank van de kerk.

Het doel van Benedictus XVI was om de eenheid van de kerk te bevorderen. Maar enkele jaren later stelde zijn opvolger Franciscus vast dat op veel plekken precies het tegenovergestelde was gebeurd. De liberalisering had verdeeldheid gebracht in parochies waar ineens de ‘oude mis’ weer werd gevierd.

Kardinaal Burke viert in Sint-Pieter

In 2021 greep Franciscus daarom hard in en draaide het besluit van Benedictus XVI weer terug. Slechts in heel uitzonderlijke gevallen mag de oude mis worden gevierd, schreef hij in Traditionis Custodes. Niks ‘buitengewone vorm’.

Sinds 2014 komen aanhangers van deze oude mis naar Rome voor een pelgrimage die ze de naam Summorum Pontificum hebben gegeven. Om in Rome ‘te getuigen van de verbondenheid met de traditionele liturgie’. Elk jaar vierden ze deze zestiende-eeuwse mis in de Sint-Pieter. Maar in 2023 en 2024 mocht dat dus ineens niet meer.

Nu heeft de nieuwe paus Leo XIV toch weer toestemming gegeven voor de viering van de ‘Tridentijnse mis’ - genoemd naar het zestiende-eeuwse concilie van Trente - in de Sint-Pieter. Zaterdagmiddag zal de Amerikaan Raymond Burke in de liturgie voorgaan. Deze kardinaal liet zich meermaals kritisch uit over het pontificaat van Franciscus.

‘Hervormingen onomkeerbaar’

Is dit een 180 graden-draai ten opzichte van de politiek van paus Franciscus? Traditionalisten - op wereldschaal slechts een uiterst miniem deel van de katholieken - hopen het. Maar het is nog te vroeg om daarop te wedden.

Vorige maand gaf kardinaal Arthur Roche, voorman van het Vaticaanse departement over liturgische zaken, namelijk een duidelijk ander signaal af. Tegenover vertegenwoordigers van liturgische zaken in Amerikaanse bisdommen citeerde hij paus Franciscus, die in 2017 in een officieel document schreef dat ‘de hervormingen van het Tweede Vaticaans Concilie onomkeerbaar’ zijn.

Het ligt daarom meer voor de hand dat men in het Vaticaan naar een andere oplossing zoekt om de eenheid van de kerk te bevorderen - iets waar paus Leo XIV erg aan hecht.

Uitgestoken hand

Vrijwel alles waar aanhangers van de ‘oude mis’ aan hechten kan ook gerust in de hervormde mis. Deze kan in het Latijn en met gregoriaanse zang, kan ‘met de rug naar het volk’, kan met meer stilte, wierook en de nodige andere symboliek.

Wie de ‘nieuwe mis’ op deze wijze zou vieren, ziet nauwelijks nog het verschil met de Tridentijnse mis. Een aantal van de zaken die bij de liturgiehervorming wel zijn verdwenen - kniebuigingen en andere symbolische handelingen bijvoorbeeld - zouden in de ‘nieuwe mis’ optioneel kunnen worden gemaakt.

Er zijn aanwijzingen dat men in het Vaticaan in die richting aan het denken is. De viering van de zestiende-eeuwse mis in de Sint-Pieter zou dan een uitgestoken hand kunnen zijn om traditionalistische gelovigen later over die streep te kunnen trekken. Of deze gelovigen daarmee echter de andere hervormingen van het concilie zullen accepteren is nog maar de vraag.